Povećaj veličinu slova Vrati na prvobitnu veličinu slova Samnji veličinu slova štampaj štampaj
 

Pošalji prijatelju

27. 02. 2019.  - Autor: newsweek.rs

Grad veka: Kako je Beč svojim idejama oblikovao Zapad i svet

Beč je kolekva modernizma i fašizma, liberalizma i totalitarizma - strujanja koja su oblikovala dobar deo Zapadne misli i politike počela su u austrijskoj prestonici i zauvek su obeležena njenim intelektualnim šmekom

Grad veka: Kako je Beč svojim idejama oblikovao Zapad i svet

Preko kamena kojim je popločan Bečki Mihaelerplac, svet imperija, valcera, zulufa i brkova mrgodi se naspram savremenog doba psihoanalize, atonalne muzike i čisto izbrijanih lica. U jednom uglu leži monumentalni, neobarokni ulaz u palatu Hofburg, sedište dinastije Habzburg,  a u drugom, Loshaus, pravilnih linija i glatkih fasada, jedna od prvih zgrada građenih u internacionalnom stilu. Ovaj nagoveštaj modernizma, rađen po projektu Adolfa Losa, završen je 1911. godine, manje od 20 godina nakon završetka kupolom natkriljene palate prema kojoj je otvoren njegov ulaz. Ipak, ta dva zdanja oličavaju potpuno različita estetska načela, suprotstsavljene poglede na stvarnost, da su se mnogi zapoitali može li drušstvo koje proizvodi takve opozite uopšte da opstane. Car Franc Jozef je navodno spuštao zavese svojih odaja kako ne bi morao da posmatra novi svet koji se pomaljao na suprotnoj strani trga. 

Skeptici su bili u pravu. Društvo "carstvujušće Vijene" nije moglo da opstane. Ipak, ideje i umetnost koje je na svet doneo ovaj veoma plodan period bečke istorije, u periodu između 1880. i 1920. godine opstao je, od modernističke arhitekture Losa, do simbolističkih platna Gustava Klimta, od Šoenbergove atonalne muzike i Mlerovog Šturm und Dranga, do filozofije Ludviga Vitgenštajna. Oni stanovnici Beča koji su izbegli od nacizma održavali su zapadna društa tokom Hladnog rata, vaspostavljajući tradicije empiricizma i liberalne demokratije. 

Bečki kvasac je nahranio testo čitave jedne revolucionarne generacije koja je bila u zamahu širom Evrope s kraja 19. veka, od Berlina do Londona. Bečko buntovništvo je bilo najintenzivnije i najšireg dometa. I izazvalo je najekstremnije reakcije. Tamo je Hitler, došavši iz austrijske provincije 1908. godine, počeo da razvija svoje teorije o rasi i moći. Tako je Beč postao kolekva modernizma i fašizma, liberalizma i totalitarizma - strujanja koja su oblikovala dobar deo Zapadne misli i politike u periodu kada je sam Beč počeo da opada i urušava se, pa do današnjeg dana. Protekli vek bio je vek Beča. 

Ono što je Beč iz vremena pre 1914. godine izdvajalo od drugih evropskih prestocnica i davalo bečkoj školi poseban intelektualni šmek jeste činjenica da je reč o imperijalnom gradu a ne pukoj nacionalnoj prestonici. Beč je bio sedište Austro-Ugarske, carstva koje je obuhvatalo oko 53 miliona stanovnika i prostiralo se od Insbruka na zapadu, pa skoro do Crnog mora na istoku. Nakon 1867. carstvo je podeljeno na dva konstitutivna dela, Ugarsku kojom su iz Budimpešte dominirali Mađari i heterogenu, multietničku, višejezičnu polovinu kojom je vladao Beč. U skadu s svojim višenacionalnim sadržajem, ta polovina često nije bila nazivana austrijskim imenom, već kao Cislajtanija, po jednoj od pritoka Dunava. 

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



Tokom druge polovine 19.veka, podanici Franja Jozefa su se sa svih strana slivali u glavni grad: Italijani, Slovaci, Poljaci, Slovenci, Moravci, Nemci, i posebno Česi. Do 1910. godine, Beč je narastao na 2 miliona stanovnika, što ga je u tom času činilo šestim po veličini gradom u svetu. Bogatstva koja je proizvodilo rapidno industrijalizujuće carstvo, a koja su često bila u rukama jevrejskih ili porodica jevrejskog porekla, poput Vitgenštajnovih i Efrusijevih, preoblikovala su gradsku panoramu. Njihove ogromne palate su krasile ulicu Ringštrase, najotmeniji gradski bulevar. Do 1914. godine, Jevreji su narasli na čitavih 5% stanovništva Cislajtanije. Iako nisu uživali prava nacionalne i jezičke zajednice, bila su im dostupna sva građanska prava. Prema pisanju Karla Šroskea, najvećeg istoričara pomenutog perioda, oni su postali "nadnacionalni ljudi u jednoj multinacionalnoj državi, narod koji je ponunio upražnjeno mesto negdašnje aristokratije, a njihovo bogatstvo je raslo i opadalo u skladu s kretanjima liberalne, kosmopolitske države."  

Beč je okupljao mešavinu različitih klasa i narodnosti, sudbina i pogleda na svet. Naručite bečku kafu u jednoj od savremenih gradskih kafeterija, predlaže Stiven Beler, hroničar Austrije, pomešajte vrelo mleko s gorkim napitkom, i kultura "carske Vijene" će vam se predočiti, rastvaranjem različitog u cilju stvaranje nečeg novog. Bečka kulturna elita je ohrabrivala intelektualne sukobe u cilju stvaranja novih vrednosti. "Bilo je semenki u vazduhu", kako je pisac Štefan Cvajg čudnovato zapazio.  

U tom kotlu jezika i naroda, uloge polova su se redefinisale budući da su bečki intelektualni napori bili usmereni ka cilju pronalaženja univerzalnih vidova sporazumevanja i pravog čovečjeg lika skrivenog iza fasade društvenih konvencija. Iz toga su nastale neki od najplodnijih intelektualnih pravaca 20. veka, kao i mnogi od njihovih često veoma ekscentričnih nosilaca. Među njima je najpoznatiji Sigmund Frojd, otac psihoanalize koji je ovu disciplinu razvio u cilju izučavanja arhetipova nesvesnog. 

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



Delo “Tractatus Logico-Philosophicus” Ludviga Vitgenštajna do danas ostaje jedan od najpoznatijih tekstova Bečke filozofije. Pionirski logički pozitivizam Bečkog kruga kojim su dominirali Moric Šlik i Rudolf Karnap (obojica pridošli iz Nemačke) verovatno je jedan od najvećih uticaja na savremenu analitičku filozofiju sa njenim snažnim scijentističkim afinitetima. Najostvareniji pripadnik ovog kružoka je Oto Nojrat. Povrh svog filozofskog pisanja, on je načinio revoluciju na polju prenošenja znanja novim vidovima pojednostavljivanja informacija uz pomoć grafičkih piktograma: načiniti znanje opštedostupnim znači načiniti ga demokratskim. U njegovim "Izotopima" se nalazi koren raznih vidova vizuelizacije podataka koji su danas u upotrebi. 

Bečka škola je otvorila i nova polja istraživanja, među njima i famozni seksualni odnos. Frojdu je u tome prethodio Rihard Kraf Ebing koji je studirao u Gracu pre doslaska u Beč gde će 1886. objaviti delo “Psychopathia Sexualis”, prvi pokušaj primene rigorozne naučne metodologije na polju proučavanja seksualnosti. Sudske presude je koristio u proučavanju fenomena homoseksualnosti i biseksualnosti. Njegova dela su popularizovala pojmove sadizma i mazohizma. 

Delimično je i sam car doprineo otvaranju Beča ka modernim senzibilitetima. Iako veoma konzervativnog ukusa, Franc Jozef je imao dužnost prema svim narodima svog carstva, nastojeći da im garantuje slobodu kretanja, veroispovesti, i slobode štampe, a u skladu s liberalnim ustavom donetim 1867. godine. Prema tome, najokorelija evropska monarhija je često podržavala najavangardniju umetnost toga vremena, poput pokreta Bečkog secesionizma iz 1897. godine, nastojeći da univerzalnim jezikom umetnosti i nauke poveže svoje carstvo. Pripadnici ovog pokreta su osmišljavali izgled državnih poštanskih markica i novčanica nacionalne valute. Car je možda zastorima sklanjao pogled sa Loshausa, ali je dozvolio da isti bude izgrađen. 

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



ANŠLUS I GODINE KOJE SU USLEDILE

Tenzije i sukobi koji su bili vrlo plodonosni za kulturni život Beča pokazali su se pogubnim za carstvo u celini. Napadnuto snagama rastućih nacionalizama, pre svega pangermanskim, kosmopolitko društvo je počelo da se urušava. Priliv novog stanovništva u prestonicu je izazvao snažnu reakciju među pripadnicima nemačke radničke klase; češki imigranti su bili naročito voljni da rade za manje para u lošijim uslovima. U isto vreme češki, srpski i drugi nacionalisti su sve snažnije i istrajnije agitovali za nezavisnost svojih naroda.  

Jevreji, kao nadnacionalan narod u jednoj multietničkoj državi, lako su postali meta svakog nacionalističkog neprijatelja carstva. Georg Šoenerer, sin uspešnog bečkog industrijalca, bio je prvi koji je pretvorio anti-smitizam u politički program, nastojeći da se obračuna sa "krvoločnim vampirima" koji "kucaju na uske prozore kuća nemačkih radnika i zemljoradnika." Nezaposlenost, rastuće cene i nadostatak stambenog prostora u Beču izazivali su bes mnogih Nemaca u periodau nakon 1900. godine, što je dovelo do nereda i učestalih napada na pripadnike drugih naroda. Karl Luege je usmerio Šoenererov anti-smitizam u politički pokret, vodeći kampanju za gradonačelnika pod sloganom "Beč je nemački i mora ostati Nemački". Njegovo eksplicitno odbacivanje multietničkog karkatera Beča dovelo ga je u neposredni sukob s carem. Iako je osvojio potrebnu većinu u gradskom veću na izborima 1895. Franc Jozef je odbijao da mu odobri imenovanje zbog anti-semitskih stavova. Nakon dve godine otpora, car se povinovao pritisku javnosti što je Lugera dovelo na mesto gradonačelnika koje će držati do 1910. godine.  

To je, suštinski, označilo početak kraja liberalnog Beča. Nakon svršetka rata i sloma monarhije, naišao je kratak period procvata progresivne socijal-demokratije, poznat pod nazivom "Crveni Beč". No, kako je vreme prolazilo tako su konzervativne provincije uspostavljale sve čvršću kontrolu nad političkim životom okrnjene Austrije. Godine 1933. Engelbert Dolfus se dokopao vlasti u ime ideologije austrofašizma, što je popločalo put dolasku nacizma Anšlusom 1938. Hitler je bio pod temeljnim uticajem Šoenerera i naročito Luegera. Rado je prihvatio sve žalbe svojih prethodnika usmerene na Jevreje i fenomen rasnog mešanja. Bečke građane je nazivao odbojnom ruljom. Tako je liberalni Beč proizveo i sopstveni opozit: militantni nacionalizam i anti-semitizam. U međuratnom periodu, ove snage su postepeno ovladale Austrijom što je dovelo do velikog egzodusa njenih elita. Jedan od poslednjih koji je pobegao 1938. godine bio je Sigmund Frojd.  

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



Većina izgnanika otišla je u Britaniju i Ameriku, gde su najčešće nailazili na topao prijem. Njihhov najznačajniji doprinos Zapadu bio je primena savremenog "scijentističkog" metoda u poljima koja su do tada bila prepuštena teoretisanju amatera ili pak bila potpuno zanemarena. Rezultat ovoga je preobražaj mnogih aspekata savremenog života. 

Bečki intelektualci su bili ubedljiviji od svoje konkurencije. 

Uzmimo primer Šarlote Bueler, pionirke dečje psihologije. Ona je rođena u Berlinu, od roditelja Jevreja, ali se preselila u Beč, zajednno sa svojim mužem Karlom 1922. godine. Na bečkom univerzitetu, mukotrpnim neposrednim posmatranjem, Buelerovi su razvili svoje uticajne tehnike testiranja odgovora: načina na koji se formira dečji razvoj, postepenim ispunjavanjem sve složenijih zadataka. Ovakvi testovi se u svojoj suštini koriste do današnjeg dana. 

Često su bečki akademci pravili skokove prenosom znanja između različitih naučnih disciplina, potuno indiferentni prema stegama savremene naučne zajednice. U Americi je nekolicina Frojdovih učenika iskoristila psihoanalitičke alate kako bi revolucionizovala pristup savremenom vođenju velikih biznisa. Ernest Dihter, autor "Strategije želje", preobrazio je sudbine mnogih kompanija marketingom koji je doticao podsvest potencijalnih kupaca, odnosno korisnika usluga.

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



HODOČASNICI NA PLANINI 

Na polju političke ekonomije, čuvena "Austrijska škola" koju su činili ljudi poput Jozefa Šumpetera, Ludviga fon Mizesa i Fridriha Hajeka snažno je uticala na oživljavanje liberalizma i konzervativizma na Zapadu u periodu posle Drugog svetskog rata. Sva trojica predstavljaju kvintesencijalne proizvode Beča iz poznog habzburškog vremena. Rođeni su u različitim delovima carstva: Mizes, kao Jevrejin, od roditelja iz Galicije, Šumpeter, katolički Nemac iz Moravske, i Hajek, rođen u samom Beču. Iako različitog porekla, školovani su u istim liberalnim disciplinama. 

Fon Mizes i Hajek, jedan od njegovih učenika, među prvima su primetili da se liberalizam u međuratnoj Evropi povlači pred nasrtajem kolektivizma i totalitarizma kako s levice, tako i s desnice. Svoje živote su posvetili zaustavljanju i preusmeravanju takvih kretanja. Hajek je, kao najbolji od bečkih intelektualaca, spajao tehničku stručnost na polju ekonomije s širokim intereosvanjem za druga polja, poput prava i sociologije. Njegov najveći doprinos leži u ponovnom usposavlanju intelektualne rigidnosti u ekonomskoj školi slobodnog tržišta, dokazujući da socijalistička ekonomija ne može da funkcioniše ni u teoriji, a kamoli u praksi. 

Međutim, Hajek nije bio suvoparni teoretičar. On je bio i sjajan šoumen liberalnog pokreta. Emigrirajući u Britaniju 1931. godine, napisao je prvi poklič liberalnog otpora, svojevrstan poziv na oružje liberalima u delu "Put u ropstvo", koje je objavio 1944. godine. Ovo delo, na provokativan način je posvetio "socijalistima svih partija" implicirajući da je nakon Drugog svetskog rata svaka britanska partija, pa i vladajuća Čerčilova konzervativna stranka odlutala u pravcu kolektivizma. 

Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay

Foto: Ilustracija: Beč; Autor: Pixabay



Organizujući otpor ovim trendovima, 1947. godine osnovao je društvo Mon Pelerin. Nazvano po švajcarskoj planini na kojoj je održan njegov prvi sastanak, MPS je bio Hajekov kružok liberalizma. Na taj način je okupio veliki broj bečkih liberala u rasejanju, među njima i Karla Popera, koji je upravo tada objavio delo pod naslovom "Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji". U narednim decenijama iz ovog društva se rodio niz tink-tenkova širom sveta, posvećenih promociji ideje liberalizma Austrijske škole. Njihovim sastancima često su prisustvovali i uticajni političari. Iz Čikaške škole, vremenom su ponikli lideri poput Margaret Tačer i Ronalda Regana.  

Konsenzus uspostavljen na principima slobodnog tržišta i demokratije decenijama ostaje netaknut, delom zahvaljujući pređašnjim intelektualnim naporima Bečlija Franca Jozefa. To daje i odgovor na pitanje o njihovom uticaju na Zapadu. Bečka škola je pojedinačno iskustvo savljala ispred apstrakcije klasa, rasa i nacionalnosti kakve su zastupali njeni protivnici. Tako su empirijska istraživanja bečkih intelektualaca radila s "krivim drvetom čovečanstva", kakvim ga je nazvao Imanuel Kant, radije nego da pokušaju da ga isprave, kao što su nastojali marksisti, fašisti i drugi. 

Iz navedenih razloga, Bečlije su zvučali ubedljivije od svojih konkurenata. Osim toga, ovi pojedinci su učestvovali u obračunu između Zapada i Sovjetskog Saveza tokom Hladnog rata. Bečki emigranti su brusili načela liberalne demokratije u vreme kada je zapadna omladina bivala sklona modernijim principima koji su dolazili s levice. Njihovi anglosaksonski obožavaoci su im obezbedili položaje na univerzitetima. Bečki emigranti su ubedljivije branili slobodarska načela budući da su sami bili izloženi životu pod vlaću totalitarnog neprijatelja.  

Međutim, sloboda za koju su se oni zalagali nosila je sobom i cenu: samoizražavanje je moralo da bude propraćeno intelektualnim rigorom i samodisciplinom. Čak je iza neke od njih samih to breme bilo teško poneti. Mnogi bečki omladinci, uključujući i trojicu braće Ludviga Vitgenštajna, izvršili su samoubistvo. Ako su prošlogodišnji izbori ikakav vodič, oni nam govore da su savremeni politički demagozi zadovoljni ogratanjem svog nastupa u plašt slobode, ali bez ikakve kontrole i samodiscipline. Vek Beča je došao svom kraju. Njegovo nasleđe polako bledi. 

Tagovi

Nema komentara.

Ostavi komentar

antiRobotImage

Anketa

Možete li da zamislite život bez Android telefona!?

Ma kakvi, ne znam gde mi je glava ako mi telefon nije pri ruci!

Ne, previše sam se navikao na sve mogućnosti koje moderni telefoni pružaju!

Naravno da mogu, ni nemam takav telefon, niti mi treba!

Uspaničim se čim mi se baterija isprazni, zavisan sam od svog smart telefona!

Nemam telefon uopšte!

Rezultati